ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರಾಂಶ

ವಿಭಾಗ 1: ಪ್ರಥಮ ಮಹಾಯುದ್ಧ (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

1. ಮಹಾಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣಗಳು:

• ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಪೈಪೋಟಿ: ಯುರೋಪಿನ ಬಲಿಷ್ಠ ದೇಶಗಳು ಜಗತ್ತಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಕಬಳಿಸಲು ವಸಾಹತುಗಳಿಗಾಗಿ ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸಿದವು [1].
• ಮೈತ್ರಿಕೂಟಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಿಲಿಟರೀಕರಣ: ಬ್ರಿಟನ್, ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾ 'ಕದನ ಬಾಂಧವ್ಯತ್ರಯ' (Triple Entente) ಮೈತ್ರಿಕೂಟ ರಚಿಸಿದರೆ; ಜರ್ಮನಿ, ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾ-ಹಂಗೇರಿ ಮತ್ತು ಇಟಲಿ 'ಕದನ ಸೌಹಾರ್ದತ್ರಯ' (Triple Alliance) ಮೈತ್ರಿಕೂಟ ರಚಿಸಿಕೊಂಡವು [1, 2]. ಉಗ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಮಿಲಿಟರೀಕರಣ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ದಾರಿಮಾಡಿಕೊಟ್ಟವು [1, 2].

2. ತಕ್ಷಣದ ಕಾರಣ:

• ಜೂನ್ 28, 1914 ರಂದು ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾದ ರಾಜಕುಮಾರ ಆರ್ಕ್ ಡ್ಯೂಕ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಫರ್ಡಿನೆಂಡ್ ನ ಹತ್ಯೆಯಾಯಿತು [3]. ಇದು ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾ ಮತ್ತು ಸರ್ಬಿಯಾ ನಡುವೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, 1914 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು [3].

3. ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮಗಳು:

• 1917 ರಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜವಾದಿ ಕ್ರಾಂತಿ ಸಂಭವಿಸಿ ಅದು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಿತು [4].
• ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಜರ್ಮನಿ 1919 ರಲ್ಲಿ ತೀರಾ ಅವಮಾನಕಾರಿಯಾದ 'ವರ್ಸೇಲ್ಸ್ ಒಪ್ಪಂದ'ಕ್ಕೆ (Treaty of Versailles) ಸಹಿ ಹಾಕಬೇಕಾಯಿತು [4].
• ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಹಂಗೇರಿ ಮತ್ತು ಆಟೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕಳೆದುಕೊಂಡವು [4]. ಯುರೋಪಿನ ಭೂಪಟವೇ ಬದಲಾಗಿ ಹಲವು ಸಣ್ಣ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಉದಯಿಸಿದವು [4, 5].

4. ರಾಷ್ಟ್ರಸಂಘದ ರಚನೆ (League of Nations):

• ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಮಹಾಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಕಾಪಾಡುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ 'ರಾಷ್ಟ್ರಸಂಘ' (League of Nations) ರಚನೆಯಾಯಿತು [5].

ವಿಭಾಗ 2: ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಉದಯ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

5. ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಉದಯ (ಹಿಟ್ಲರ್ ಮತ್ತು ಮುಸೊಲಿನಿ):

• ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ನಂತರದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಟ್ಲರ್ ಮತ್ತು ಇಟಲಿಯಲ್ಲಿ ಮುಸೊಲಿನಿ ಅವರಂತಹ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಉದಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು [1].
• ಹಿಟ್ಲರ್ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಗಳು ಹಾಗೂ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿ, 'ನಾಜಿ ಪಕ್ಷ'ವನ್ನು ಏಕೈಕ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದನು [1, 2].
• ಆರ್ಯ ಜರ್ಮನ್ ಜನಾಂಗವೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತನ್ನು ಆಳಲು ಅವರೇ ಯೋಗ್ಯರು ಎಂಬ 'ಜನಾಂಗವಾದ'ವನ್ನು ಹಿಟ್ಲರ್ ಬಲವಾಗಿ ನಂಬಿದ್ದನು [2].
• ಜರ್ಮನ್ನರ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ 'ಯಹೂದಿಗಳೇ' (Jews) ಕಾರಣ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸಿ, 60 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಯಹೂದಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಅಮಾನವೀಯವಾಗಿ 'ಕಾನ್ಸಂಟ್ರೇಷನ್ ಕ್ಯಾಂಪ್' ಮತ್ತು 'ಗ್ಯಾಸ್ ಚೇಂಬರ್'ಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಿಸಿದನು. ಈ ಸಾಮೂಹಿಕ ನರಮೇಧವನ್ನು 'ಹೊಲೊಕಾಸ್ಟ್' (Holocaust) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ [3].

6. ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ (Second World War):

• ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಗೆಲ್ಲಬೇಕೆಂಬ ಹಿಟ್ಲರ್‌ನ ಅತಿಯಾದ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯೇ ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಯಿತು [3].
• 1942ರ ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ಗ್ರಾಡ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾವು ಜರ್ಮನ್ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿತು. ರಷ್ಯಾದ ಕೆಂಪು ಸೈನಿಕರ ಮುನ್ನಡೆ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸತತ ದಾಳಿಯಿಂದ ಜರ್ಮನಿ ಶರಣಾಯಿತು; 1945ರಲ್ಲಿ ಹಿಟ್ಲರ್ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು [4].
• 1945ರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕವು ಜಪಾನ್‌ನ 'ಹಿರೋಷಿಮಾ' ಮತ್ತು 'ನಾಗಾಸಾಕಿ' ನಗರಗಳ ಮೇಲೆ ಜಗತ್ತಿನ ಮೊದಲ ಅಣುಬಾಂಬ್ ಹಾಕಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ 15, 1945 ರಂದು ಜಪಾನ್ ಶರಣಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು [4].

7. ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮಗಳು:

• ಜಗತ್ತಿನ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂರಚನೆ ಬದಲಾಗಿ, ರಾಷ್ಟ್ರಸಂಘದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ 'ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆ' (UN) ರಚನೆಯಾಯಿತು [5].
• ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದ ಅಮೆರಿಕ, ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯಾ, ಚೀನಾ, ಬ್ರಿಟನ್ ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸ್ ದೇಶಗಳು ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿಯ ಖಾಯಂ ಸದಸ್ಯರಾದವು [5].
• ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಅಮೆರಿಕ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾ ನಡುವೆ 'ಶೀತಲ ಸಮರ' (Cold War) ಹಾಗೂ ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ಪೈಪೋಟಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು [5, 6].
• ಬ್ರಿಟನ್, ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿದ್ದ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕಾದ ಅನೇಕ ವಸಾಹತುಗಳು (ಭಾರತವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆಯಲು ಈ ಯುದ್ಧ ಪೂರಕ ವಾತಾವರಣ ನಿರ್ಮಿಸಿತು [5].

ವಿಭಾಗ 3: ಮಹಾಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾತ್ರ (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

8. ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರ ಕೊಡುಗೆ:

• ವಿಶ್ವದ ಎರಡು ಮಹಾಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್ ಜಯಗಳಿಸಲು ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆಯ ಸಹಕಾರ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿತ್ತು [1].
• ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರ ಶೌರ್ಯ, ಸಾಹಸಗಾಥೆ ಮತ್ತು ಬಲಿದಾನಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಅವರು ಹೋರಾಡಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ [1].

9. ಮೈಸೂರು ಲ್ಯಾನ್ಸರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಹೋರಾಟದ ಸಾಧನೆಗಳು:

• ಟರ್ಕಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಪ್ಯಾಲೆಸ್ಟೈನ್, ಸಿರಿಯಾ, ಡಮಾಸ್ಕಸ್, ಅಲೆಪ್ಪೊ ಮತ್ತು ಹೈಫಾ ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ 'ಮೈಸೂರು ಲ್ಯಾನ್ಸರ್ಸ್' ಹಾಗೂ 'ಜೋಧ್‌ಪುರ ಲ್ಯಾನ್ಸರ್ಸ್' ಸೈನಿಕರ ಪಾತ್ರ ಬಹಳ ಹಿರಿದಾಗಿತ್ತು [2].
• ಮೈಸೂರು ಲ್ಯಾನ್ಸರ್ಸ್‌ನ ಪ್ರಮುಖರಾಗಿ ಎ.ಟಿ. ತ್ಯಾಗರಾಜ್, ಎ. ಲಿಂಗರಾಜ ಅರಸ್, ಜೆ. ದೇಸಿರಾಜ ಅರಸ್ ಮುಂತಾದವರು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದರು [3].

10. ತೀನ್ ಮೂರ್ತಿ ಭವನ (ನವದೆಹಲಿ):

• ಮೈಸೂರು, ಜೋಧ್‌ಪುರ ಮತ್ತು ಹೈದರಾಬಾದ್ ಲ್ಯಾನ್ಸರ್ಸ್ ಸೈನಿಕರ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ತೀನ್ ಮೂರ್ತಿ ಭವನ'ವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು [3]. 'ತೀನ್ ಮೂರ್ತಿ' ಎಂದರೆ ಈ ಮೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಮೂರು ಶಿಲ್ಪಗಳು ಎಂದರ್ಥ [3].
• 2018 ರಲ್ಲಿ ಇಸ್ರೇಲ್ ಪ್ರಧಾನಿ ಬೆಂಜಮಿನ್ ನೇತನ್ಯಾಹು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ, ಭಾರತ-ಇಸ್ರೇಲ್ ಸ್ನೇಹದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ದೆಹಲಿಯ 'ತೀನ್ ಮೂರ್ತಿ ಚೌಕ'ವನ್ನು "ತೀನ್ ಮೂರ್ತಿ ಹೈಫಾ ಚೌಕ" ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು [3].