Notes

ವಿಭಾಗ 1: ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲತತ್ವಗಳು (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

1. ಪೀಠಿಕೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ:

• ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರವು ಅನ್ಯರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಡನೆ ವ್ಯವಹರಿಸುವಾಗ ಅನುಸರಿಸುವ ನೀತಿಯೇ 'ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿ' [1].
• ಭಾರತದ ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿಗೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿದ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂರವರನ್ನು "ಭಾರತದ ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿಯ ಪಿತಾಮಹ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ [1].

2. ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿಯ ನಿರ್ಧಾರಕ ಅಂಶಗಳು:

• ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಂಶಗಳು: ರಾಷ್ಟ್ರದ ಏಕತೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಭೌಮತೆ, ಪರಸ್ಪರಾವಲಂಬನೆ, ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯ ರಕ್ಷಣೆ [2].
• ಆಂತರಿಕ ಅಂಶಗಳು: ರಾಷ್ಟ್ರದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಾನ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಾತ್ರ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಅಂಶಗಳು [2].
• ಬಾಹ್ಯ ಅಂಶಗಳು: ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯ [2].

3. ಭಾರತದ ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿಯ ವಿಕಾಸದ ಹಂತಗಳು:

• ಆದರ್ಶವಾದದ ಹಂತ (1947-1959): ಪಂಚಶೀಲ ತತ್ವಗಳು ಮತ್ತು ಅಲಿಪ್ತ ನೀತಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಯಿತು [3].
• ಆಯಕಟ್ಟಿನ ವಾಸ್ತವವಾದದ ಹಂತ (1959-1991): 1962ರ ಚೀನಾ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಆದರ್ಶವಾದವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ, ವಾಸ್ತವಿಕ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ವಿಮೋಚನೆ ಮತ್ತು ಗೋವಾ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು ಈ ಹಂತದ ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳು [4].
• ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಹಂತ (1991 ರಿಂದ-ಪ್ರಸ್ತುತ): ಜಾಗತೀಕರಣ, ಉದಾರೀಕರಣ ಮತ್ತು ಖಾಸಗೀಕರಣದ ಮೂಲಕ ಆರ್ಥಿಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಲು ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ [5].

4. ಭಾರತದ ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿಯ ಮೂಲತತ್ವಗಳು:

• ವಸಾಹತುಶಾಹಿತ್ವ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿತ್ವಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ: ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ದುರ್ಬಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳನ್ನು ಆಳುವುದನ್ನು ಭಾರತ ಬಲವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತದೆ [6, 7].
• ವರ್ಣಭೇದ ನೀತಿಗೆ ವಿರೋಧ: ಚರ್ಮದ ಬಣ್ಣದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮಾಡುವ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತದೆ [7].
• ಅಲಿಪ್ತ ನೀತಿ: ಅಮೆರಿಕ ಅಥವಾ ರಷ್ಯಾ ಬಣಗಳಿಗೆ ಸೇರದೆ ತಟಸ್ಥವಾಗಿ ಉಳಿದು, ತನ್ನ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು [7].
• ನಿಶಸ್ತ್ರೀಕರಣಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ: ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು "ಮೊದಲು ತಾನು ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ" (No first use) ಎಂಬ ನೀತಿಗೆ ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ [8].
• ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಶಾಂತಿಗೆ ಬೆಂಬಲ: ಶಾಂತಿಯುತ ಸಹಬಾಳ್ವೆ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಂತಿಗೆ ಸದಾ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತದೆ [9].

ವಿಭಾಗ 2: ಜಾಗತಿಕ ಸವಾಲುಗಳು - ಭಾಗ 1 (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

5. ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ನಿರಾಕರಣೆ:

• ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ, ಜನ್ಮತಃ ಬರುವ ಹಕ್ಕುಗಳೇ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳಾಗಿವೆ [1].
• ಪ್ರಪಂಚದ ಬಹುತೇಕ ಜನರಿಗೆ ಧರ್ಮ, ಜನಾಂಗ, ಲಿಂಗ, ಜಾತಿ, ವರ್ಣ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಈ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ [1].
• ಡಿಸೆಂಬರ್ 10, 1948 ರಂದು ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯು ಗುಲಾಮಗಿರಿ, ಮಕ್ಕಳ ದುಡಿಮೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಶೋಷಣೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವ 'ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಘೋಷಣೆ'ಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು [1, 2].

6. ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಭಾರತದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು:

• ಭಾರತವು ತನ್ನ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ [3].
• ಜನಾಂಗ ಹತ್ಯೆ, ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಶೋಷಣೆಯನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಬಲವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ [3].
• ಈ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗ' ಹಾಗೂ 'ರಾಜ್ಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗ'ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ [3].

7. ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪೈಪೋಟಿ:

• ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ದಾಸ್ತಾನು ಮತ್ತು ಬಳಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಏರ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನೇ 'ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪೈಪೋಟಿ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ [4].
• ಇದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಭಯ ಹಾಗೂ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧದ ಸಂಭವನೀಯತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಅಸ್ಥಿರತೆಗೆ ದಾರಿಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ [4].

8. ನಿಶಸ್ತ್ರೀಕರಣ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಬೆಂಬಲ:

• ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲಾ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸುವ ಇಲ್ಲವೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುವ ನೇರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ 'ನಿಶಸ್ತ್ರೀಕರಣ' [5].
• "ಅಣ್ವಸ್ತ್ರ ಯುಗದಲ್ಲಿ ನಾವು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸಬೇಕು; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಯುದ್ಧವು ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸುತ್ತದೆ" ಎಂಬ ಮಾತಿದೆ [5].
• ಶಾಂತಿಪ್ರಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರವಾದ ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಭದ್ರತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು SALT, NPT, CTBT, ಮತ್ತು BWC ಯಂತಹ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ನಿಯಂತ್ರಣ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ [6].

ವಿಭಾಗ 3: ಜಾಗತಿಕ ಸವಾಲುಗಳು - ಭಾಗ 2 (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

9. ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆ:

• ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ವಸಾಹತುಶಾಹಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕಾ ಖಂಡಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದಿದ್ದು, ಇವುಗಳನ್ನು 'ಮೂರನೇ ಜಗತ್ತಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ [1].
• ಹಿಂದುಳಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು: ಬಡತನ, ನಿರುದ್ಯೋಗ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಅಸಮರ್ಪಕ ಬಳಕೆ, ಕಳಪೆ ಶಿಕ್ಷಣ, ಅಪೌಷ್ಟಿಕತೆ, ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಕೊರತೆ ಇವುಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ [1].
• 1945ರ ನಂತರ ಅಮೆರಿಕ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾ ಬಣಗಳು ನೀಡಿದ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯವು ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಾಧನೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಪೂರಕವಾಗಿತ್ತು [1].

10. ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಭಾರತದ ಕ್ರಮಗಳು:

• ಭಾರತವು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ 'ಅಲಿಪ್ತ ನೀತಿ'ಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ [2].
• ಯಾವುದೇ ಷರತ್ತುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮುಂದುವರಿದ ದೇಶಗಳು ಬಡರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ಭಾರತವು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಿದೆ [2].
• ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಬಂಡವಾಳ ಬಡರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಹರಿದು ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಭಾರತ ಸತತವಾಗಿ ನೆರವು ನೀಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ [2].

(ಸೂಚನೆ: ಒದಗಿಸಲಾದ ಮೂಲ ಪಠ್ಯದಲ್ಲಿ 'ಭಯೋತ್ಪಾದನೆ' (Terrorism) ಕುರಿತಾದ ನಿಖರವಾದ ವಿವರಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ [3]).