1956ರಲ್ಲಿ ಭಾಷಾವಾರು ರಾಜ್ಯಗಳ ರಚನೆಯಾದಾಗ ಕನ್ನಡ ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಲ್ಲ ಸೇರಿ 'ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ'ವಾಯಿತು. ಕನ್ನಡಿಗರ ಆಶಯದಂತೆ 1973 ನವೆಂಬರ್ 1 ರಂದು ಇದಕ್ಕೆ 'ಕರ್ನಾಟಕ' ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು.

ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಭಾರತದ ಮೇಲಿನ ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಲು ಹಠಮಾರಿತನ ತೋರಿದರು. ಭಾರತದ ನಾನಾ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಬಂದ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಿಗಳು ಗೋವಾ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಶಾಂತಿಯುತ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದರು. 1955ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದ ಮೇಲೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಗುಂಡಿನ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದ್ದು ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ತೀವ್ರತೆ ನೀಡಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ 1961ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ 'ಆಪರೇಷನ್ ವಿಜಯ್' ಮೂಲಕ ಗೋವಾವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. 1987ರವರೆಗೆ ಕೇಂದ್ರಾದಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದ ಗೋವಾ ನಂತರ ಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯದ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆಯಿತು.

ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಾಲದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಕೇವಲ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಜಯದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಚನೆಯಾಗಿದ್ದವು. ಜನರ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲು ಭಾಷಾವಾರು ರಾಜ್ಯಗಳ ರಚನೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಆಡಳಿತ ತಲುಪಲು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳೇ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಬೇಕಿತ್ತು. ಪೋಟ್ಟಿ ಶ್ರೀರಾಮುಲು ಅವರ ಬಲಿದಾನ ಮತ್ತು ದೇಶಾದ್ಯಂತ எழுந்த ಭಾಷಾವಾರು ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯಗೊಳಿಸಿದವು.

ದೇಶದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಭಾಷಾವಾರು ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತು. ರಾಷ್ಟ್ರದ ಏಕತೆ, ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅನುಕೂಲಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕೆಂದಿತು. ಕನ್ನಡ, ತೆಲುಗು, ತಮಿಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾಷಾ ಆಧಾರಿತ ರಾಜ್ಯಗಳ ರಚನೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿತು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ 1956ರಲ್ಲಿ 14 ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು 6 ಕೇಂದ್ರಾದಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದವು.

ಪಾಂಡಿಚೇರಿಯು ಫ್ರೆಂಚರ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಗೋವಾ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರ ವಶದಲ್ಲಿತ್ತು. ಫ್ರೆಂಚರು ಭಾರತದ ಮನವಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಿ ಮಾತುಕತೆಯ ಮೂಲಕ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿದರು. ಆದೇ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸುವವರೆಗೆ ಗೋವಾವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಪಾಂಡಿಚೇರಿ 1954ರಲ್ಲೇ ವಿಲೀನವಾದರೆ, ಗೋವಾ 1961ರಲ್ಲಿ ವಿಮೋಚನೆಗೊಂಡಿತು.

ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಆಗಮನದಿಂದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ವಸತಿಯ ಕೊರತೆ ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಕೋಮು ಗಲಭೆಗಳ ಆಘಾತದಲ್ಲಿದ್ದ ಜನರಿಗೆ ಮಾನಸಿಕ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆ ನೀಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ವಲಸೆ ಬಂದವರಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕರು ತಮ್ಮ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಒದಗಿಸುವುದು ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಹೊರೆಯಾಗಿತ್ತು.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪಟವು ಹಲವಾರು ಚಿಕ್ಕ-ದೊಡ್ಡ ದೇಶೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಹಂಚಿಹೋಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವುದು ಭಾರತದ ಅಖಂಡತೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿತ್ತು. ಪಟೇಲರು ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು 'ಸೌಮ್ಯ' ಮತ್ತು 'ಕಠಿಣ' ಎಂಬ ಎರಡು ಮುಖದ ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು. ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ರಾಜರಿಗೆ ಪ್ರೀವಿ ಪರ್ಸ್ (Privy Purse) ನಂತಹ ವಿಶೇಷ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದರು. ಪಟೇಲರ ಚತುರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ 'ವಿಲೀನ ಪತ್ರ'ಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು. ಹಠಮಾರಿತನ ತೋರಿದ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ಜೂನಾಗಢಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಮಿಲಿಟರಿ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ಅವರ ಈ ಅಪ್ರತಿಮ ಸಾಹಸಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು 'ಭಾರತದ ಉಕ್ಕಿನ ಮನುಷ್ಯ' ಎಂದು ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾಷಾವಾರು ರಾಜ್ಯಗಳ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು 1953ರಲ್ಲಿ ಫಜಲ್ ಅಲಿ ಆಯೋಗವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಆಯೋಗವು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ವರದಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ 1956ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಪುನರ್ವಿಂಗಡನಾ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾಯಿದೆಯು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಾಲದ ಹಳೆಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಿ ಹಾಕಿ ಹೊಸ ಭಾಷಾವಾರು ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 14 ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು 6 ಕೇಂದ್ರಾದಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉದಯಿಸಿದವು. ಕನ್ನಡ ಮಾತನಾಡುವ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಒಂದಾಗಿ 'ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ'ವು ರಚನೆಯಾಯಿತು. ಇದು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಜನರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಗೆ ಹೊಸ ಹಾದಿಯನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿತು.

ಹೈದರಾಬಾದ್ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ನಿಜಾಮನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು. ನಿಜಾಮನನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದ ರಜಾಕಾರರು ಜನರ ಮೇಲೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿಂದೂಗಳ ಮೇಲೆ ದೌರ್ಜನ್ಯ ಎಸಗತೊಡಗಿದರು. ಇದರ ವಿರುದ್ಧ ತೆಲಂಗಾಣದ ರೈತರು ಮತ್ತು ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟರು ಸಶಸ್ತ್ರ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹದಗೆಟ್ಟಾಗ ಸರ್ದಾರ್ ಪಟೇಲರು 1948ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡಿದರು. ಭಾರತೀಯ ಸೈನ್ಯದ ಎದುರು ನಿಜಾಮನ ಸೈನ್ಯವು ಕೇವಲ ಐದು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಶರಣಾಯಿತು. ನಿಜಾಮನು ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸೇರಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು, ಇದರಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅಖಂಡತೆ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.

ಕಾಶ್ಮೀರದ ರಾಜ ಹರಿಸಿಂಗ್ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರಲು ಬಯಸಿದ್ದರಿಂದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಅಥವಾ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಲಿಲ್ಲ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನವು ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರ ಸೋಗಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿತು. ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಹರಿಸಿಂಗ್ ಭಾರತದ ಸಹಾಯ ಯಾಚಿಸಿದನು ಮತ್ತು ವಿಲೀನ ಪತ್ರಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದನು. ಭಾರತೀಯ ಸೈನ್ಯವು ಕಾಶ್ಮೀರಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿ ದಾಳಿಕೋರರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿತು. ಈ ನಡುವೆ ಭಾರತವು ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಒಯ್ಯಿತು, ಅದು 1949ರಲ್ಲಿ ಕದನ ವಿರಾಮ ಘೋಷಿಸಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕಾಶ್ಮೀರದ ಒಂದು ಭಾಗ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವಶದಲ್ಲಿ ಉಳಿದು 'ಪಾಕ್ ಆಕ್ರಮಿತ ಕಾಶ್ಮೀರ' (PoK) ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿತು.

ಭಾರತವು ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಸಂವಿಧಾನವು ಎಲ್ಲಾ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿತು. ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ವಿಲೀನವು ಭಾರತವನ್ನು ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಒಂದುಗೂಡಿಸಿ ಬಲಿಷ್ಠ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು. ಭಾಷಾವಾರು ರಾಜ್ಯಗಳ ರಚನೆಯು ಆಡಳಿತವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿಸಿತು. ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಲಾಯಿತು.