ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರಾಂಶ

ವಿಭಾಗ 1: ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅರ್ಥ, ಸರ್ಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ವಲಯಗಳು (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

1. ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಅರ್ಥ:

• ಮಾನವನ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಉತ್ಪಾದನೆ, ವಿತರಣೆ, ವಿನಿಮಯ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ 'ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ'.
• ದೇಶವನ್ನು ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುವ, ಕಾನೂನು-ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕಾಪಾಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು 'ಸರ್ಕಾರ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
• ಮೂಲ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು:
  1. ಉತ್ಪಾದನೆ (ಸೃಷ್ಟಿ)
  2. ವಿತರಣೆ (ಆದಾಯ ಹಂಚಿಕೆ)
  3. ವಿನಿಮಯ (ಖರೀದಿ/ಮಾರಾಟ)
  4. ಬಳಕೆ (ಅಗತ್ಯ ಪೂರೈಕೆ).

2. ಸರ್ಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕ ಪಾತ್ರ/ಕಾರ್ಯಗಳು:

• ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆ, ಬಡತನ ನಿರ್ಮೂಲನೆ, ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿ, ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಬೆಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ.
• ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳು: ಹಂಚಿಕೆ ಕಾರ್ಯ (ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಹಂಚಿಕೆ), ಸ್ಥಿರೀಕರಣ ಕಾರ್ಯ (ಬೆಲೆ/ಆರ್ಥಿಕ ಅಸ್ಥಿರತೆ ನಿಯಂತ್ರಣ), ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯ.

3. ವಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ:

• ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯ: ಸರ್ಕಾರದ ಒಡೆತನ/ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿದೆ. ಜನಕಲ್ಯಾಣವೇ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿ. (ಉದಾ: ರೈಲ್ವೆ, KSRTC, BSNL).
• ಖಾಸಗಿ ವಲಯ: ಖಾಸಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ. ಲಾಭ ಗಳಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯ ಗುರಿ. (ಉದಾ: ಇನ್ಫೋಸಿಸ್, ಟಾಟಾ, ರಿಲಯನ್ಸ್).
• ಮಿಶ್ರ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ವಲಯಗಳು ಎರಡೂ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಭಾರತವು ಮಿಶ್ರ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದೆ.

ವಿಭಾಗ 2: ಆರ್ಥಿಕ ಯೋಜನೆಗಳು, ಬಜೆಟ್, ತೆರಿಗೆ ಮತ್ತು GST (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

4. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ನೀತಿ ಆಯೋಗ:

• ದೇಶದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೇ 'ಯೋಜನೆ'.
• ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳು:
  • ಪ್ರಥಮ ಯೋಜನೆ (1951-56): ಕೃಷಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಒತ್ತು.
  • ದ್ವಿತೀಯ ಯೋಜನೆ (1956-61): ಕೈಗಾರಿಕಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಒತ್ತು.
• ನೀತಿ ಆಯೋಗ (NITI Aayog): 1 ಜನವರಿ 2015 ರಂದು ಸ್ಥಾಪನೆ. (National Institution for Transforming India). ಉದ್ಧೇಶ: ಸಹಕಾರಿ ಫೆಡರಲಿಸಂ, ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ.

5. ಬಜೆಟ್ ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆ:

• ಬಜೆಟ್: ಸರ್ಕಾರದ ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯ ಮತ್ತು ವೆಚ್ಚದ ಅಂದಾಜು ಪತ್ರ. ಇದು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.
• ತೆರಿಗೆ: ಸರ್ಕಾರ ಜನರಿಂದ/ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಹಣ.
  • ನೇರ ತೆರಿಗೆ: ತೆರಿಗೆ ಪಾವತಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಅದರ ಭಾರ ಹೊರುತ್ತಾನೆ (ಉದಾ: ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ).
  • ಪರೋಕ್ಷ ತೆರಿಗೆ: ತೆರಿಗೆ ಭಾರವನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಬಹುದು (ಉದಾ: GST).
• GST (ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ): 1 ಜುಲೈ 2017 ರಂದು ಜಾರಿ. ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಏಕ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇದರ ಉದ್ದೇಶ.

ವಿಭಾಗ 3: ಬಡತನ, ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

6. ಬಡತನ ಮತ್ತು ನಿವಾರಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು:

• ಕಾರಣಗಳು: ನಿರುದ್ಯೋಗ, ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಳ, ಶಿಕ್ಷಣದ ಕೊರತೆ, ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಅಸಮಾನ ಹಂಚಿಕೆ.
• ನಿವಾರಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು: MGNREGA (2005 - ಉದ್ಯೋಗ ಖಾತರಿ), ಸ್ವಯಂ ಉದ್ಯೋಗ ಯೋಜನೆಗಳು (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಹಾಗೂ ನಗರ ಜೀವನೋಪಾಯ ಮಿಷನ್).

7. ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು PDS:

• ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಆಹಾರ ಲಭ್ಯವಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿಯೇ 'ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ'.
• PDS (ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ): ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ನೆಲೆಬೆಲೆ ಅಂಗಡಿ (ನ್ಯಾಯಬೆಲೆ) ಮೂಲಕ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯ ವಿತರಣೆ. ಲಾಭ: ಬಡ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಭದ್ರತೆ.

8. ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ:

• ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ (ಅಧಿಕ ಇಳುವರಿ ತಳಿ, ರಸಗೊಬ್ಬರ) ಬಳಸಿ ಆಹಾರ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ.
• ಧನಾತ್ಮಕ: ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ. ಋಣಾತ್ಮಕ: ಮಣ್ಣಿನ ಫಲವತ್ತತೆ ಕುಸಿತ, ಪರಿಸರ/ನೀರಿನ ಮಾಲಿನ್ಯ.

ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (Score Booster)

ಒಂದು ಅಂಕದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:

• ಭಾರತ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ?
• ಬಜೆಟ್ ಎಂದರೇನು?
• GST ಜಾರಿಯಾದ ವರ್ಷ ಯಾವುದು?
• ನೀತಿ ಆಯೋಗ ಯಾವಾಗ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು?
• ನೇರ ತೆರಿಗೆಯ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಬರೆಯಿರಿ.

ಎರಡು ಅಂಕದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:

• ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ವಲಯಗಳ ನಡುವಿನ ಎರಡು ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.
• ಸರ್ಕಾರದ ಎರಡು ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ.
• ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ಎರಡು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.

ಐದು ಅಂಕದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:

• ಸರ್ಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.
• ಮಿಶ್ರ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದರೇನು? ಅದರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.
• ಬಡತನದ ಕಾರಣಗಳು ಮತ್ತು ನಿವಾರಣಾ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.
• ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.

ನೆನಪಿನ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣೀಯ ಸೂತ್ರ:

• ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೂಲ ಅಂಶಗಳು: ಉ-ವಿ-ವಿ-ಬ (ಉತ್ಪಾದನೆ, ವಿತರಣೆ, ವಿನಿಮಯ, ಬಳಕೆ).
• ವಲಯಗಳು: ಸಾ-ಖಾ-ಮಿ (ಸಾರ್ವಜನಿಕ, ಖಾಸಗಿ, ಮಿಶ್ರ).
• ಭಾರತವು 'ಮಿಶ್ರ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ' ಹೊಂದಿದೆ. NITI ಆಯೋಗವು ಯೋಜನಾ ಆಯೋಗದ ಬದಲಾಗಿ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು (2015).