Notes

ವಿಭಾಗ 1: ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಉದ್ದೇಶಗಳು, ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳು (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

1. ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ:

• ಮೊದಲನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ 'ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಂಘ' (League of Nations) ವಿಫಲವಾದ್ದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಜಾಗತಿಕ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು [1].
• ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ವಿನ್‌ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್, ರಷ್ಯಾದ ಜೋಸೆಫ್ ಸ್ಟಾಲಿನ್ ಹಾಗೂ ಅಮೆರಿಕದ ಫ್ರಾಂಕ್ಲಿನ್ ಡಿ. ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಮುಂದಾದರು; 'ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆ' (United Nations) ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ರೂಸ್‌ವೆಲ್ಟ್ ಅವರು ಚಾಲ್ತಿಗೆ ತಂದರು [1].

2. ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಉದ್ದೇಶಗಳು:

• ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಆರ್ಥಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವುದು [2].
• ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನ್ಯಾಯ ಹಾಗೂ ಒಡಂಬಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರಕಿಸುವುದು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಸೌಹಾರ್ದತೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದು [2].

3. ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಆರು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳು:

• ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆ: ಇದು ಎಲ್ಲಾ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ [3]. ಪ್ರತಿ ರಾಷ್ಟ್ರವು 5 ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರೂ ಕೇವಲ 1 ಮತದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ [3]. ಅರೇಬಿಕ್, ಚೈನೀಸ್, ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಫ್ರೆಂಚ್, ರಷ್ಯನ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್ ಇದರ ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆಗಳಾಗಿವೆ [4].
• ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿ: ಜಾಗತಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಶಾಂತಿಯುತ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ 'ಶಾಂತಿಪಾಲನಾ ಪಡೆ'ಯನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ [5].
• ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಂಡಳಿ: 54 ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ನಿರಾಶ್ರಿತರು, ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ಥಾನಮಾನ, ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ [6, 7].
• ದತ್ತಿ ಸಮಿತಿ: ವಸಾಹತುಶಾಹಿತ್ವಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರಗೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಅವುಗಳ ಮೇಲುಸ್ತುವಾರಿ ಮಾಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊಂದಿತ್ತು (1994 ರಲ್ಲಿ ಪಲಾವ್ ಗಣರಾಜ್ಯ ಸ್ವತಂತ್ರಗೊಂಡ ನಂತರ ಪ್ರಸ್ತುತ ಯಾವುದೇ ಭೂಪ್ರದೇಶ ಇದರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ) [8].
• ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯ: 15 ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು (9 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿ) ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ ನೆದರ್ಲೆಂಡ್ಸ್‌ನ 'ಹೇಗ್' ನಲ್ಲಿದೆ [9].
• ಸಚಿವಾಲಯ: 5 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುವ ಮಹಾಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದು, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಾಲಯವಿದೆ [10].

4. ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆಗಳು:

• ಕೊರಿಯಾ ವಿವಾದ, ಸೂಯೆಜ್ ಕಾಲುವೆ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ವಿಯೆಟ್ನಾಂ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಿದೆ [11].
• ಕಾಶ್ಮೀರ, ಪ್ಯಾಲೆಸ್ಟೈನ್-ಇಸ್ರೇಲ್ ವಿವಾದಗಳ ಪರಿಹಾರ ಹಾಗೂ ನಿಶಸ್ತ್ರೀಕರಣಕ್ಕೆ ನಿರಂತರ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದೆ [11].
• ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್, CAvÀgÀgÁ¶ÖçÃAiÀÄ ºÀtPÁ¸ÀÄ ¤¢ü (IMF) ಗಳ ಮೂಲಕ ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ [11].

ವಿಭಾಗ 2: ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಆಶ್ರಯದ ವಿವಿಧ ಸಂಘ-ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

5. ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘ (ILO - International Labour Organisation):

• ಮೊದಲನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ನಂತರ 'ಲೀಗ್ ಆಫ್ ನೇಷನ್ಸ್'ನ ಭಾಗವಾಗಿ ಜನ್ಮತಳೆದು, ಈಗ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಆಶ್ರಯದ ವಿಶೇಷ ಅಂಗವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿರುವ ಶತಮಾನದಷ್ಟು ಹಳೆಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ [1].
• ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಜಿನೇವಾದಲ್ಲಿದೆ [1].
• ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರವು ಇಬ್ಬರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತದೆ (ಒಬ್ಬರು ಕಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಆಡಳಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿ) [1].
• ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆ, ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ, ಉತ್ತಮ ಜೀವನ ಮಟ್ಟ, ಕನಿಷ್ಠ ವೇತನ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹೆರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯ ಇದರ ಕಾರ್ಯವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿವೆ [1]. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ 1969 ರಲ್ಲಿ ನೊಬೆಲ್ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ದೊರೆತಿದೆ [1].

6. ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮೇಲಿನ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಮ್ಮೇಳನ (UNCTAD):

• ಇದು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ [2]. ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಬೇಕಾದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಇದು ನೀಡುತ್ತದೆ [2].
• ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವ ಧೋರಣಾತ್ಮಕ ತೊಡಕುಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ವಿಶ್ವದ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ [2].

7. ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಮೂಹ (World Bank Group): ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನದೇ ಆದ ಹಲವು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ [3]:

• ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪುನರ್ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ (IBRD) [3].
• ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಘ (IDA) [3].
• ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣಕಾಸು ನಿಗಮ (IFC) [3].
• ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ಹೂಡಿಕೆ ಖಾತರಿ ಏಜೆನ್ಸಿ (MIGA) [3].
• ಹೂಡಿಕೆ ವಿವಾದಗಳ ಇತ್ಯರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೇಂದ್ರ (ICSID) [3].

8. ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳು:

• ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ (WHO): ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕವಲ್ಲದ ರೋಗಗಳ ನಿರ್ಮೂಲನೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ [4].
• ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣಕಾಸು ನಿಧಿ (IMF): ಇದು ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಘಟನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕ, ಹಣಕಾಸು ಹಾಗೂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದೆ [5].

ವಿಭಾಗ 3: ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು)

9. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಹಕಾರ:

• ಪ್ರಸ್ತುತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರ ಹಾಗೂ ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ [1].

10. ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಂಘ (Commonwealth of Nations):

• 1926 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಈ ಸಂಘವನ್ನು ಹಿಂದೆ 'ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ಆಫ್ ನೇಷನ್ಸ್' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು [1].
• ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆದ ಭಾರತವೂ ಸೇರಿದಂತೆ 56 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಇದರ ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸಾಂಕೇತಿಕವಾಗಿ ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ದೊರೆ ಇದರ ಹಿರಿಯತನ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ [1, 2].
• ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿ ಹೊಂದಿರುವ ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ: ಪ್ರಜಾತಂತ್ರ ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವುದು, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ, ಬಡತನ ನಿರ್ಮೂಲನೆ, ವಿಶ್ವಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡೆ, ವಿಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಕಲೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿದೆ [2].

11. ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ (EU - European Union):

• 1992 ರ 'ಮಾಸ್ಟ್ರಿಚ್' (Maastricht) ಒಪ್ಪಂದದ ಅನ್ವಯ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದ ಇದು 27 ಐರೋಪ್ಯ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ [3].
• ಇದು ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಸಮಾನ ಏಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ, ಒಂದೇ ಚಲಾವಣೆಯ ಕರೆನ್ಸಿ, ಹಾಗೂ ಸಮಾನ ಕೃಷಿ-ವ್ಯಾಪಾರ ಧೋರಣೆಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿದೆ [3].
• ಐರೋಪ್ಯ ಸಮಿತಿ, ಆಯೋಗ, ಸಂಸತ್ತು, ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ಬೆಲ್ಜಿಯಂನ 'ಬ್ರುಸೆಲ್ಸ್' ನಲ್ಲಿ ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಯಿದೆ [3].

(ಸೂಚನೆ: ಒದಗಿಸಲಾದ ಮೂಲ ಪಠ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಕ್, ಆಸಿಯಾನ್ ಮುಂತಾದ ಇತರ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವಿವರಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ).