ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಂತಹ ಆಧುನಿಕ ವಿಚಾರಗಳು ಮೂಡಿದವು. ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಯ ಜನರ ನಡುವೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಂಪರ್ಕ ಭಾಷೆಯಾಯಿತು. ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳವಳಿಗಳಿಗೆ ವೇದಿಕೆ ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು.

ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯರು ಪಡೆಯಬಹುದಾದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಹುದ್ದೆ ಎಂದರೆ 'ಸುಬೇದಾರ್' ಮಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗಿಂತ ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ವೇತನ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಲಕ್ಷಣಗಳು: ಜಮೀನ್ದಾರರನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಮಾಲೀಕರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾದ ಕಂದಾಯದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಪರಿಣಾಮ: ಜಮೀನ್ದಾರರು ರೈತರಿಂದ ಅಧಿಕ ಕಂದಾಯ ವಸೂಲಿ ಮಾಡಿ ಶೋಷಿಸಿದರು. ರೈತರು ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾದರು. ಇದು ಒಂದು ಹೊಸ 'ಜಮೀನ್ದಾರಿ' ವರ್ಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ನಿಷ್ಠರಾಗಿರುವಂತೆ ಮಾಡಿತು.

ರೈತವಾರಿ: ಇದನ್ನು ಥಾಮಸ್ ಮನ್ರೊ ಜಾರಿಗೆ ತಂದರು. ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ರೈತರ ನಡುವೆ ನೇರ ಸಂಪರ್ಕವಿತ್ತು. ರೈತನೇ ಭೂಮಿಯ ಮಾಲೀಕನಾಗಿದ್ದನು. ಭೂಮಿಯ ಫಲವತ್ತತೆ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕಂದಾಯ ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮಹಲ್ವಾರಿ: ಇದನ್ನು ಆರ್.ಎಂ. ಬರ್ಡ್ ಜಾರಿಗೆ ತಂದರು. ಇಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಗ್ರಾಮ ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮಗಳ ಗುಂಪನ್ನು (ಮಹಲ್) ಒಂದು ಘಟಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಗ್ರಾಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಅಥವಾ ಕುಟುಂಬದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಕಂದಾಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನೀಡಬೇಕಿತ್ತು.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲಕ ಭಾರತೀಯರು ಜೆ.ಎಸ್. ಮಿಲ್, ರೂಸೋ ಮತ್ತು ಮಾಂಟೆಸ್ಕ್ಯೂ ಅವರಂತಹ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಚಿಂತಕರ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾದಿ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದರು. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯು ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಸುಶಿಕ್ಷಿತರನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು. ಭಾರತೀಯರು ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗೌರವವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು. ವಿದ್ಯಾವಂತ ಭಾರತೀಯರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಶೋಷಣಾ ನೀತಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಮತ್ತು ವಿರೋಧಿಸಲು ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡರು.

ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ 'ದ್ವಿಸದನ ಶಾಸಕಾಂಗ' (Bicameralism) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತರಲಾಯಿತು (ಮೇಲ್ಮನೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಮನೆ). ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ 'ದ್ವಿ-ಸರ್ಕಾರ' (Dyarchy) ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮೀಸಲು ಮತ್ತು ವರ್ಗಾಯಿತ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಯಿತು. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬ ಹೈಕಮಿಷನರ್ ಅನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮತಕ್ಷೇತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮುಸ್ಲಿಮೇತರರಿಗೂ (ಸಿಖ್ಖರು, ಆಂಗ್ಲೋ-ಇಂಡಿಯನ್) ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು.

ಭೂಮಿ ಮಾರಾಟದ ವಸ್ತುವಾದ್ದರಿಂದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಾಲದ ಹೊರೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಕೃಷಿಯು ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಣಗೊಂಡು ರೈತರು ಆಹಾರ ಬೆಳೆಗಳ ಬದಲು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗ್ರಾಮ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ ನಾಶವಾಗಿ ಗ್ರಾಮಗಳು ಜಾಗತಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಏರಿಳಿತಗಳಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದವು.

ಮೆಕಾಲೆ: ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲಕ 'ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಮಾಂಸದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯರಾಗಿದ್ದು ಆಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಾಗಿರುವ' ಒಂದು ವರ್ಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಬಯಸಿದನು (1835). ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ವುಡ್: 1854 ರ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿಯ ಮೂಲಕ ಕಲ್ಕತ್ತಾ, ಬಾಂಬೆ ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡಿದನು.

ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು 'ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್' (Board of Control) ಎಂಬ ಆರು ಸದಸ್ಯರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ನಾಗರಿಕ, ಮಿಲಿಟರಿ ಮತ್ತು ಕಂದಾಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ಮಂಡಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 'ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಸ್ತಿ' ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.

ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಒಕ್ಕೂಟ: ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಕ್ಕೂಟ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು. ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ: ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿ-ಸರ್ಕಾರ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಸರ್ಕಾರ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಸರ್ಕಾರ: ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ದ್ವಿಸರ್ಕಾರ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸ್ಥಾಪನೆ: ಭಾರತದ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (RBI) ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಒಕ್ಕೂಟ ನ್ಯಾಯಾಲಯ: ಫೆಡರಲ್ ಕೋರ್ಟ್ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಮಹತ್ವ: ಈ ಕಾಯ್ದೆಯು ಭಾರತದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯವಾಯಿತು. ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಯಾಗಿದೆ.

ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆ: ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಮುಕ್ತ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದನು. ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಖಾಸಗಿ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೇತನ ನೀಡಿದನು. ಪೊಲೀಸ್ ಸುಧಾರಣೆ: ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಆಧುನೀಕರಿಸಿ 'SP' ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಪ್ರತಿ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು 'ಠಾಣೆ'ಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ ದರೋಗಾಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿದನು. ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಚೌಕಿದಾರರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ತಂದನು. ಭೂಕಂದಾಯ: 1793 ರಲ್ಲಿ 'ಬಾಯಂ ಜಮೀನ್ದಾರಿ' ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದು ಕಂದಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ಶ್ರಮಿಸಿದನು. ನ್ಯಾಯಾಂಗ: ನ್ಯಾಯಾಂಗದಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯದಾನದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ 'ಕಾರ್ನ್ ವಾಲಿಸ್ ಕೋಡ್' ಜಾರಿಗೆ ತಂದನು.

ಕೃಷಿಯ ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಣ: ಆಹಾರ ಬೆಳೆಗಳ ಬದಲು ಹತ್ತಿ, ನೀಲಿ ಮತ್ತು ಸೆಣಬಿನಂತಹ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ಸಿಕ್ಕಿತು, ಇದರಿಂದ ಬರಗಾಲದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಸಮಸ್ಯೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ರೈತರ ಸಾಲದ ಬಾಧೆ: ಸ್ಥಿರ ಕಂದಾಯ ಪದ್ಧತಿಗಳಿಂದ ಬೆಳೆ ಇರಲಿ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ರೈತ ಕಂದಾಯ ಕಟ್ಟಬೇಕಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ರೈತರು ಸಾಲಗಾರರಾದರು. ಭೂಮಿಯ ವರ್ಗಾವಣೆ: ಭೂಮಿ ಹಸ್ತಾಂತರ ಯೋಗ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಲ ತೀರಿಸಲಾಗದ ರೈತರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಲೇವಾದೇವಿದಾರರ ಕೈಗೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಾಶ: ಗ್ರಾಮಗಳ ಪಾರಂಪರಿಕ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ ಮತ್ತು ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತು. ಜಮೀನ್ದಾರಿ ಶೋಷಣೆ: ಜಮೀನ್ದಾರರು ರೈತರಿಂದ ಅತಿಯಾದ ಕಂದಾಯ ವಸೂಲಿ ಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಐಷಾರಾಮಿ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು.

ವಾರೆನ್ ಹೇಸ್ಟಿಂಗ್ಸ್ ಕಾಲ: 1772 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಿವಾನಿ ಮತ್ತು ಫೌಜುದಾರಿ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಯ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಕಾಯ್ದೆಗಳ ಪಾತ್ರ: 1773 ರ ರೆಗ್ಯುಲೇಟಿಂಗ್ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ವಯ ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಏಕರೂಪದ ಕಾನೂನು: ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕ್ರಮೇಣ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಬದಲು ಏಕರೂಪದ ಕಾನೂನು ಸಂಹಿತೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದರು. ಪಂಡಿತರು ಮತ್ತು ಮೌಲ್ವಿಗಳು: ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಾನೂನುಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳೀಯ ವಿದ್ವಾಂಸರ ನೆರವು ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ನಂತರ ಅದನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಾನೂನುಗಳ ಮೂಲಕ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಫೆಡರಲ್ ಕೋರ್ಟ್: 1935 ರ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ವಯ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಮಟ್ಟದ ಒಕ್ಕೂಟ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು.

ಆಧುನಿಕ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ: ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳ ಬದಲು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ತರ್ಕಬದ್ಧ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಬೆಳೆದವು. ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣೆ: ರಾಜಾರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್ ಅಂತಹ ಸುಧಾರಕರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಕೆಡುಕುಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದರು. ಏಕತೆ: ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯು ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಸಂವಹನ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕತೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿತು. ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ: ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ ಬೆಳೆಯಿತು, ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಲು ವೇದಿಕೆಯಾಯಿತು. ಮಿತಿ: ಈ ಶಿಕ್ಷಣವು ಕೇವಲ ನಗರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವರ್ಗದವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿತು.